Czym jest odzysk?
Po co to sprawdzać?
Odzysk (dokładność metody, ang. trueness/recovery) mówi,
jak blisko rzeczywistej, znanej ilości analitu jest wynik pomiaru
próbki celowo wzbogaconej (spike) o tę znaną ilość. W
odróżnieniu od powtarzalności (która pokazuje "szum" pomiaru),
odzysk pokazuje, czy metoda ma systematyczne obciążenie — np.
zaniża lub zawyża wyniki niezależnie od rozrzutu.
Jak to policzone jest w tym module
Dla każdego pomiaru liczony jest procent odzysku:
% Odzysku = (Wynik pomiaru / Dodatek wzorca) × 100
a przy włączonej korekcji tła MATRYCY (matryca bez dodatku
zawiera już pewien poziom analitu) — od wartości "Wynik
pomiaru" najpierw odejmowana jest wartość "Matryca bez
dodatku", a przy włączonej korekcji PRÓBY ŚLEPEJ — dodatkowo,
niezależnie, odejmowana jest wartość "Próba ślepa" (zob. sekcja
niżej) — obie korekcje mogą być włączone jednocześnie:
% Odzysku = [(Wynik pomiaru − Matryca bez dodatku − Próba ślepa) / Dodatek wzorca] × 100
Dla każdego poziomu (stężenia) liczone są następnie statystyki
opisowe % odzysku (średnia, SD, RSD/CV, mediana, przedział
ufności dla średniej), a dodatkowo test t-Studenta jednopróbkowy
sprawdzający, czy średni odzysk różni się istotnie od 100%.
Uwaga: wzór jest bezwymiarowym stosunkiem, więc
pola "Dodatek wzorca" / "Wynik pomiaru" / "Matryca bez dodatku" /
"Próba ślepa" mogą być podane w DOWOLNEJ, tej samej jednostce dla
całego poziomu — nie tylko w stężeniu (zob. też "Tryb
odniesienia" niżej). Kategorię AOAC nadal wybiera się na
podstawie rzeczywistego stężenia dodanego wzorca (nie
powierzchni piku) — tabela AOAC jest skalowana wg stężenia.
Korekcja tła matrycy i korekcja próby ślepej
To DWA NIEZALEŻNE mechanizmy, które można włączyć osobno albo
razem na tym samym poziomie: korekcja tła matrycy
odejmuje wynik realnej próbki BEZ dodatku wzorca (przydatne, gdy
analit występuje naturalnie w matrycy, np. żelazo w wodzie
powierzchniowej), a korekcja próby ślepej
odejmuje tło pochodzące z samej METODY/ODCZYNNIKA — niezależnie
od tego, czy próbka istnieje (np. przy oznaczaniu benzenu metodą
GC-FID dwusiarczek węgla używany jako rozpuszczalnik do
ekstrakcji sam w sobie zawiera zwykle 1–5 ppm benzenu). Jeżeli
oba źródła tła występują naraz (np. realna próbka wody
ekstrahowana dwusiarczkiem węgla, gdzie i matryca ma własny
background, i rozpuszczalnik jest zanieczyszczony), zaznacz oba
checkboxy — wartości "Matryca bez dodatku" i "Próba ślepa" zostaną
odjęte niezależnie od siebie.
Tryb odniesienia: dodatek wzorca czy roztwór porównawczy?
Domyślnie kolumna "Dodatek wzorca" oznacza znaną, faktycznie
dodaną do próbki ilość/stężenie wzorca. Jeśli jednak procedura w
Twoim laboratorium liczy odzysk z powierzchni piku po desorpcji
(typowe np. dla rurek z węglem aktywnym), przełącz "Tryb
odniesienia" na "Roztwór porównawczy" — wtedy ta sama kolumna
oznacza powierzchnię piku CZYSTEGO roztworu wzorcowego,
przygotowanego i wstrzykniętego OSOBNO, bez przechodzenia przez
proces desorpcji/ekstrakcji. Wzór liczy się identycznie w obu
trybach (to wyłącznie zmiana etykiety i sensu tej kolumny) —
zmienia się jedynie nagłówek tabeli, żeby nie sugerować, że w
trybie porównawczym coś zostało faktycznie "dodane do próbki".
Kategorię AOAC nadal wybiera się na podstawie rzeczywistego
stężenia, niezależnie od wybranego trybu.
Ile poziomów i powtórzeń?
Zgodnie z wytyczną ICH Q2(R2) — typowo minimum 3 stężenia
pokrywające zakres metody, po minimum 3 niezależne powtórzenia
każde (łącznie co najmniej 9 oznaczeń). Liczba poziomów i liczba
pomiarów na poziom są w pełni konfigurowalne w tym formularzu.
Testy jakościowe
Każdy poziom dostaje automatycznie trzy testy: test Grubbsa
(jednorazowy, wyłącznie doradczy — wskazuje kandydata na wartość
odstającą, ale o wykluczeniu z obliczeń zawsze decyduje
użytkownik przez checkbox "Wyklucz"), test Shapiro-Wilka
(normalność rozkładu % odzysku danego poziomu — przy n < 8
raport zaznaczy ograniczoną moc testu) oraz test t-Studenta
jednopróbkowy (czy średni odzysk różni się istotnie od 100%).
Jedynym wyborem użytkownika pozostaje poziom istotności (alpha),
wspólny dla wszystkich trzech testów.
Referencja AOAC (informacyjnie)
Dla każdego poziomu można opcjonalnie wybrać kategorię rzędu
wielkości stężenia (np. "1 ppm", "0,1%") — raport doda wtedy
orientacyjny, literaturowy zakres akceptowalnego odzysku wg
wytycznych AOAC International (Appendix F) jako odniesienie.
To wyłącznie informacja poglądowa: nie blokuje wysłania
formularza ani nie wpływa na żaden z powyższych testów
statystycznych — decyzję o akceptacji metody zawsze podejmuje
laboratorium.
Orientacyjne RSD (HorRat)
Gdy wybrana jest kategoria AOAC, raport dodatkowo liczy tzw.
stosunek Horwitza (HorRat) = obserwowane CV tego poziomu /
orientacyjne RSDr z tabeli AOAC dla wybranej kategorii —
klasyczna, literaturowa miara tego, czy rozrzut wyników jest
typowy dla danego rzędu wielkości stężenia (umowny próg:
HorRat ≤ 2 orientacyjnie akceptowalne). To pozwala wychwycić
sytuacje, w których poziom formalnie "przechodzi" testy Grubbsa/
Shapiro-Wilka/t-Studenta, ale ma na tyle wysoki rozrzut (CV), że
wynik trudno uznać za wiarygodny np. do budżetu niepewności —
tak jak każda referencja AOAC, WYŁĄCZNIE informacyjne, nigdy nie
blokuje wysłania formularza.
Niepewność odzysku
Każdy poziom dostaje dodatkowo wyliczoną niepewność (tą samą
metodą co w module Powtarzalność): CV / √n, ze współczynnikiem
rozszerzenia k = 2 (przyjęta w laboratoriach chemicznych
konwencja, w przybliżeniu odpowiadająca 95% przedziałowi
ufności). Raport pokazuje DWA warianty: niepewność standardową/
rozszerzoną SAMEJ SERII walidacyjnej (z liczby aktywnych
pomiarów tego poziomu) oraz — jeśli powyżej wypełniono pole
"Liczba analiz składających się na wynik dla klienta" —
niepewność standardową/rozszerzoną WYNIKU faktycznie zgłaszanego
klientowi (np. gdy rutynowo raportowany wynik to średnia z 2
powtórzeń, a nie pojedynczy pomiar). Pole to jest opcjonalne —
bez niego raport pokazuje wyłącznie niepewność samej serii.
Ocena liniowości odzysku (opcjonalnie)
Jeśli formularz zawiera co najmniej 3 różne stężenia ("dodano"),
raport dodatkowo policzy jedną, wspólną regresję liniową
znaleziono-vs-dodano dla WSZYSTKICH poziomów łącznie, wraz z
testami, czy nachylenie różni się istotnie od 1, a wyraz wolny
od 0 — to dodatkowa, uzupełniająca ocena, czy odzysk jest
stabilny w całym badanym zakresie stężeń.
Źródła
ICH Q2(R2) (2023/2024). Guideline on Validation of Analytical
Procedures.
AOAC International, Appendix F: Guidelines for Standard
Method Performance Requirements (zakresy akceptowalnego
odzysku wg rzędu wielkości stężenia).
