Logowanie

Email Hasło Zaloguj

Czym jest odzysk?

Po co to sprawdzać?

Odzysk (dokładność metody, ang. trueness/recovery) mówi, jak blisko rzeczywistej, znanej ilości analitu jest wynik pomiaru próbki celowo wzbogaconej (spike) o tę znaną ilość. W odróżnieniu od powtarzalności (która pokazuje „szum” pomiaru), odzysk pokazuje, czy metoda ma systematyczne obciążenie — np. zaniża lub zawyża wyniki niezależnie od rozrzutu.

Jak to policzone jest w tym module

Dla każdego pomiaru liczony jest procent odzysku:

a przy włączonej korekcji tła matrycy (matryca bez dodatku często zawiera już pewien poziom analitu) — od wartości „Wynik pomiaru” najpierw odejmowana jest wartość „Matryca bez dodatku”, a przy włączonej korekcji próby ślepej — dodatkowo, niezależnie, odejmowana jest wartość „Próba ślepa” (zobacz sekcja niżej) — obie korekcje mogą być włączone jednocześnie:

Dla każdego poziomu (stężenia) liczone są następnie statystyki opisowe % odzysku (średnia, SD, RSD/CV, mediana, przedział ufności dla średniej), a dodatkowo test t-Studenta jednopróbkowy sprawdzający, czy średni odzysk różni się istotnie od 100%.

Uwaga: wzór jest bezwymiarowym stosunkiem, więc pola „Dodatek wzorca” / „Wynik pomiaru” / „Matryca bez dodatku” / „Próba ślepa” mogą być podane w dowolnej, tej samej jednostce dla całego poziomu — nie tylko w stężeniu (zobacz też „Tryb odniesienia” niżej). Kategorię AOAC nadal wybiera się na podstawie rzeczywistego stężenia dodanego wzorca (nie powierzchni piku), ponieważ tabela AOAC jest skalowana wg stężenia.

Korekcja tła matrycy i korekcja próby ślepej

Dwa niezależne mechanizmy, które można włączyć osobno albo razem na tym samym poziomie: korekcja tła matrycy odejmuje wynik realnej próbki bez dodatku wzorca (przydatne, gdy analit występuje naturalnie w matrycy, np. żelazo w wodzie powierzchniowej), a korekcja próby ślepej odejmuje tło pochodzące z samej metody/odczynnika. Jeżeli oba źródła tła występują naraz, zaznacz obie opcje — wartości „Matryca bez dodatku” i „Próba ślepa” zostaną odjęte niezależnie od siebie.

Tryb odniesienia: dodatek wzorca czy roztwór porównawczy?

Domyślnie kolumna „Dodatek wzorca” oznacza znaną, faktycznie dodaną do próbki ilość/stężenie wzorca. Jeśli jednak procedura w Twoim laboratorium liczy odzysk z powierzchni piku po desorpcji (typowe np. dla rurek z węglem aktywnym), przełącz „Tryb odniesienia” na „Roztwór porównawczy” — wtedy ta sama kolumna oznacza powierzchnię piku czystego roztworu wzorcowego, przygotowanego i wstrzykniętego osobno, bez przechodzenia przez proces desorpcji/ekstrakcji. Wzór liczy się identycznie w obu trybach (to wyłącznie zmiana etykiety i sensu tej kolumny) — zmienia się jedynie nagłówek tabeli, żeby nie sugerować, że w trybie porównawczym coś zostało faktycznie „dodane do próbki”. Kategorię AOAC nadal wybiera się na podstawie rzeczywistego stężenia, niezależnie od wybranego trybu.

Ile poziomów i powtórzeń?

Zgodnie z wytyczną ICH Q2(R2) — typowo minimum 3 stężenia pokrywające zakres metody, po minimum 3 niezależne powtórzenia każde (łącznie co najmniej 9 oznaczeń). Liczba poziomów i liczba pomiarów na poziom są w pełni konfigurowalne w tym formularzu.

Testy jakościowe

Każdy poziom dostaje automatycznie trzy testy: test Grubbsa (jednorazowy, wyłącznie doradczy — wskazuje kandydata na wartość odstającą, ale o wykluczeniu z obliczeń zawsze decyduje użytkownik przez checkbox „Wyklucz”), test Shapiro-Wilka (normalność rozkładu % odzysku danego poziomu — przy n < 8 raport zaznaczy ograniczoną moc testu) oraz test t-Studenta jednopróbkowy (czy średni odzysk różni się istotnie od 100%). Jedynym wyborem użytkownika pozostaje poziom istotności (α), wspólny dla wszystkich trzech testów.

Referencja AOAC (informacyjnie)

Dla każdego poziomu można opcjonalnie wybrać kategorię rzędu wielkości stężenia (np. „1 ppm”, „0,1%”) — raport doda wtedy orientacyjny, literaturowy zakres akceptowalnego odzysku wg wytycznych AOAC International (Appendix F) jako odniesienie. To wyłącznie informacja poglądowa: nie blokuje wysłania formularza ani nie wpływa na żaden z powyższych testów statystycznych — decyzję o akceptacji metody zawsze podejmuje laboratorium.

Jak wybrać kategorię AOAC?

Kategorię wybiera się według stężenia analitu w próbce badanej, wyrażonego jako ułamek masowy – nie według stężenia roztworu wzorca użytego do wzbogacenia. Przy próbce z własnym tłem analitu bierze się łączną zawartość (tło + dodatek). Dla wody i rozcieńczonych roztworów wodnych przyjmuje się gęstość ≈ 1, czyli 1 mg/L ≈ 1 mg/kg ≈ 1 ppm i 1 µg/L ≈ 1 ppb.

Dla wartości pomiędzy wierszami wybiera się wiersz najbliższy w skali logarytmicznej; w połowie wielkości (np. 3·10⁻⁵) zakresy sąsiednich wierszy się różnią, więc warto zapisać w procedurze przyjętą zasadę – bezpieczniejszy jest wiersz o niższym stężeniu (szerszy zakres) albo konsekwentnie „rząd wielkości w dół”. Referencja AOAC ma charakter wyłącznie informacyjny: jeżeli dla danej dziedziny obowiązuje przepis (np. SANTE dla pozostałości pestycydów: 70–120 %), stosuje się kryterium z przepisu. Kolumna RSD_r podaje orientacyjną powtarzalność oczekiwaną na danym poziomie.

W tym module kategorię wybiera się dla każdego poziomu osobno – według zawartości analitu w próbce na danym poziomie wzbogacenia. Ta sama kategoria wyznacza orientacyjne RSD_r używane w stosunku Horwitza (HorRat) opisanym niżej.

Orientacyjne RSD (HorRat)

Gdy wybrana jest kategoria AOAC, raport dodatkowo liczy tzw. stosunek Horwitza (HorRat) = obserwowane CV tego poziomu / orientacyjne RSDr z tabeli AOAC dla wybranej kategorii — klasyczna, literaturowa miara tego, czy rozrzut wyników jest typowy dla danego rzędu wielkości stężenia (umowny próg: HorRat ≤ 2 orientacyjnie akceptowalne). To pozwala wychwycić sytuacje, w których poziom formalnie „przechodzi” testy Grubbsa/ Shapiro-Wilka/t-Studenta, ale ma na tyle wysoki rozrzut (CV), że wynik trudno uznać za wiarygodny np. do budżetu niepewności.

Niepewność odzysku

Każdy poziom dostaje dodatkowo wyliczoną niepewność: CV / √n, ze współczynnikiem rozszerzenia k = 2. Raport pokazuje dwa warianty: niepewność standardową/ rozszerzoną samej serii walidacyjnej (z liczby aktywnych pomiarów tego poziomu) oraz — jeśli powyżej wypełniono pole „Liczba analiz składających się na wynik dla klienta” — niepewność standardową/rozszerzoną wyniku faktycznie zgłaszanego klientowi (np. gdy rutynowo raportowany wynik to średnia z 2 powtórzeń, a nie pojedynczy pomiar). Pole to jest opcjonalne — bez niego raport pokazuje wyłącznie niepewność samej serii.

W raporcie stoją obok siebie dwie podobne liczby, które mierzą co innego. Odchylenie standardowe średniej (SDM) w statystykach opisowych to SD / √n w punktach procentowych odzysku. Niepewność standardowa serii to CV / √n, czyli wartość względna (w %) – SDM podzielone jeszcze przez średni odzysk. Przykład: SD = 2,96 pkt proc., n = 6, średni odzysk 102,58 % → SDM = 1,21 pkt proc., a niepewność standardowa serii = 1,21 / 102,58 · 100 = 1,18 %. Przy odzysku bliskim 100 % obie liczby są prawie równe.

Bias i RMS_bias (druga część tabeli niepewności) to wkład obciążenia do budżetu niepewności – bez niepewności wzorca. Budżet niepewności dolicza ją osobno: z pola „Niepewność wzorca/spike'a” tego poziomu albo, gdy jest puste, z pliku Niepewności wzorca.

Ocena liniowości odzysku (opcjonalnie)

Jeśli formularz zawiera co najmniej 3 różne stężenia („dodano”), raport dodatkowo policzy jedną, wspólną regresję liniową znaleziono-vs-dodano dla wszystkich poziomów łącznie, wraz z testami, czy nachylenie różni się istotnie od 1, a wyraz wolny od 0 — to dodatkowa, uzupełniająca ocena mówiąca o tym czy odzysk jest stabilny w całym badanym zakresie stężeń. Poziomy w trybie porównawczym (roztwór porównawczy zamiast dodatku wzorca) nie wchodzą do regresji — ich wartość „dodano” to sygnał roztworu porównawczego, a nie ilość wzorca, więc nie leży na tej samej osi.

Źródła

ICH Q2(R2) (2023/2024). Guideline on Validation of Analytical Procedures.
AOAC International, Appendix F: Guidelines for Standard Method Performance Requirements (zakresy akceptowalnego odzysku wg rzędu wielkości stężenia).